تاریخی به نام طرز تنبور (سیر مقامات تنبور)

چکیده

درباره تنبور و قدمت مقامات آن آثار مکتوب زیادی در دست نمی باشد، اصل موسیقی تنبور که مقامات یاری(حقانی) است را ۷۲ عدد می دانند، اما با توجه به مکتوبات قدیمی، روایتها، نگاره ها و ... مشاهده می شود که ساز و نوازنده تنبور از ۵۰۰۰ سال قبل و در عهدهای مختلفی چون: اشکانیان، ساسانیان، سلجوقیان و بعد از اسلام وجود داشته است، پس این ساز با چنین قدمتی باید مقامهای قدیمی تری(مقام باریه منسوب به دوره باربد در زمان خسرو پرویز با توجه به روایات، قدیمی ترین مقام تنبور است) به غیر از مقامهای کنونی داشته باشد همچنان که از راویان و مقامدانان، نام مقامهایی به گوش می رسد که نواخته نشده یا کمتر نواخته شده اند یا اینکه درباره نام، تعداد یا قرار گرفتن یک مقام در میان مقامات اصلی(حقانی) تنبور نظرات متفاوتی وجود دارد که در صورت بررسی، تعداد این مقامها متفاوت تر از ۷۲ عدد می باشند. تنها اثر ثبت و ضبط شده مقامات  تنبور آلبوم "مقامات یاری" استاد گرانقدرم علی اکبر مرادی می باشد که در مقاله پیش رو از آن استفاده شده است. در این مقاله طبق نام و سربند هر مقام، روایات استادان مقام دان منطقه گوران و کتابهای اندک موجود، سیر مقامات تنبور، دوره و در کنار آن برخی شاخصهای ویژه هر مقام مورد بررسی قرار گرفته است.

مقدمه

مقامات یاری(حقانی) موسیقی است که توسط ساز تنبور نواخته می شود که در روایت استادان مختلف تعداد آن همواره ۷۲ عدد ذکر شده است. در میان ۷۲ مقام موسیقی تنبور ۵۷ عدد مقامات حقانی(پردیوری)[1] هستند که از اهمیت و قدمت بیشتری نسبت به سایر مقامات تنبور از جمله مقامات مجلسی برخوردارند و همگی این مقامات جنبه آیینی، مذهبی دارند. تعداد ۱۵ مقام دیگر مقامات مجلسی[2] می باشند که موسیقی کار، حماسه، هجران و یا شرح حال مکان، زمان یا شخص خاصی را روایت می کنند و همگی آواهای قدیمی در موسیقی کردی مانند هوره، مور و ... هستند که تمامی این ۷۲ مقام بصورت با کلام بوده و میان موسیقی سازی و آوازی آن ارتباط بسیار نزدیکی وجود دارد تا جایی که در اغلب این مقامات ملودی سازی کاملاً از آواهای ملودی آوازی پیروی می کند. مقامات مجازی نیز  جزئی از موسیقی تنبوراند اما بیشتر این ملودی ها مربوط به ساخته های موسیقی دانان عصر حاضر و نوای دیگر سازهای رایج در منطقه کرد نشین مانند: ساز، دوزله، شمشال، نرمه نای و... می باشند که همگی بدون کلام هستند. این کلامها هر کدام منسوب به دوره ای و شخصی مشخص می باشند که در این میان هر کدام از مقامات پردیوری مربوط به یکی از بزرگان یارسان و یا اتفاقی در دوره ایشان می باشند.

با توجه به شرایط جغرافیایی و اقلیمی منطقه گوران می توان چنین پنداشت که این موسیقی و فرهنگهای مربوط به آن در این دیار بکرتر و دست نخورده تر از سایر مناطق می باشد، از طرفی دسترسی سخت و سایر شرایط مردم آن سبب شده که هیچ آثار ضبط شده ای از استادان صاحب سبک صد سال اخیر منطقه گوران که همگی دار فانی را بدرود گفته اند(به غیر از تعدادی کاست که بصورت خانگی از ایشان ضبط شده است) موجود نباشد و به همین دلیل کمتر تحقیقی درباره تنبور و موسیقی آن در این منطقه صورت گرفته است. طی نیم قرن اخیر چند پژوهشگر ازجمله ژان دورینگ و استادان محمد رضا درویشی، علی اکبر مرادی، سید خلیل عالی نژاد، خانم دکتر پرتو هوشمند راد و حیدر کاکی پژوهشهایی را در زمینه تنبور انجام داده اند. در این میان استاد علی اکبر مرادی که از محضر تمامی آن استادان فیض برده اند آلبوم و آثار فراوانی با توجه به اصل این موسیقی منتشر نموده است که از بین آثار متعدد ایشان می توان به آلبوم مقامات یاری و همچنین کتاب شیوه تنبور نوازی که متدی ارزشمند در زمینه آموزش تنبور با توجه به مقامات آن می باشد، اشاره کرد و همچنین استاد طاهر یارویسی که آلبوم مجنونی و شرکت در جشنواره ها و فستیوالهای متعدد را در کارنامه خود دارند. تنها اثر مکتوبی که به اکثر شاخص های مقامات تنبور از جمله: وسعت صوتی هر مقام، ضرب و دور مقامات، سازندگان، نوازندگان و کلام خوانان بنام تنبور و ... اشاره نموده  کتاب "زمینه شناخت تنبور" از استاد و دوست هنرمندم آقای حیدر کاکی است که در این مقاله استفاده فراوانی از سایر مطالب آن بصورت مستقیم و غیر مستقیم شده است. با توجه به اینکه روستای گهواره گوران محل زندگی استادان به نام تنبور از جمله: کاکی الله مراد حمیدی، سیدولی حسینی، سید محمود علوی، میرزا سید علی کفاشیان، درویش مرادخان نظری و ...بوده است، در حال حاضر شاگردان ایشان هنوز در منطقه سکونت دارند(اشخاصی همچون: استاد طاهر یارویسی، سید تیمور مهرابی، سید عزیز مهرابی، کاکی عزیز پناهی، کاکی گلمراد شفیعی، جهانگیر رجبی، سلطان مراد حمیدی) و ... که هر یک از این استادان خود مفسرانی حاذق در زمینه مقامات تنبور و مسائل مربوط به آن می باشند) و با توجه به اینکه نگارنده مقاله(فرزاد بازگیر)، خود زاده آن دیار می باشد طی تحقیقات محیطی چهار سال اخیر از ایشان اطلاعات جامعی را جمع آوری نموده و در مقاله زیر استفاده نموده است.

_______________________________

. مقام باریه را می توان قدیمی ترین مقام در بین سایر مقامات تنبور دانست چون در باور مردم یارسان این مقام ساخته باربد نوازنده زمان خسروپرویز است. خسرو پرویز یکی از پادشاهان ساسانی بوده که کرمانشاه را پایتخت تابستانی خود برگزیده است[1] و باربدی یکی از سی لحن معروف باربد بوده که در طول تاریخ به باریه تغییر نام پیدا کرده است. مقام باریه بصورت آوازی اجرا و دارای یک قسمت پنج ضربی نیز می باشد. قسمت آوازی آن نوعی حالت حزن و غم فراق یار را تداعی می کند و بعضی استادان این مقام را بارگه بارگه به معنای کوچ یار(از دست دادن عزیزان) نیز می دانند. با توجه به اینکه خسرو پرویز مدتی را در کرمانشاه می گذرانده، موسیقی باربد تحت تاثیر نواهای آن منطقه قرار گرفته است به طوری که تحریرها و گردش ملودیک مقام باریه کاملا به آواز " مور"[2] شباهت دارد.

_______________________________

فرود آمد از اسب و زین بر گرفت

بغَرم و به نان اندر آمد شگفت