موسیقی مقامی

مطالعه تعاریف متعدد مقام نشان میدهد که این مفهوم از لحاظ تاریخی و نیز در بررسی های محققان قرن اخیر معانی متفاوت و گاه متضادی را داراست.

از لحاظ تاریخی، مفهوم مقام اولین بار در قرن هشتم هجری (چهاردهم میلادی) در فرهنگ موسیقی اسلامی عمومیت پیدا کرد. قبل از این تاریخ، فارابی و ابن سینا در آثار خود ترکیبات متفاوت گروه های اصوات را "اجناس" (مفرد: جنس) و تشکل آنها را به صورت توالی اکتاو "جماعه" نام می دهند. بعدها صفی الدین ارموی به جای آن مفهوم دور (جمع: ادوار) را به کار برد. عبدالرحمن جامی در توضیح آواز و شعبه، در درجه اول مبانی ملودی ادوار را مد نظر قرار می دهد.

 اینکه این تفاوت معانی تا چه حد به ارائه عملی موسیقی مربوط می شود احتیاج به تحقیق جداگانه دارد زیرا توضیحات این مولفان در زمینه خصایص ملودی مقام ظاهراً ملهم از ارائه عملی موسیقی زمان آنهاست.

در رساله اللاذقی تفاوت های بارزی وجود دارد. وی بر خلاف متقدمان در مورد این مفاهیم سه خاصیت اصلی قائل بود:

1. بر طبق نظریه معاصران او مقام عبارت است از گروه های اصوات ملایم ولی ناقص، بدین معنا که توالی اصوات آنها یک اکتاو را تشکیل نمی دهد.

2. مقام بر مبنای شکل گیری بخصوص ملودی تشخیص می یابد.

3. بر اساس مقایسه مقام راست و شعبه چهارگاه و تعیین تشابه و تفاوت این دو سعی می شود مفهوم مقام تشریح و نشان داده شود که خاصیت اصلی یا ذاتی دور بر چگونگی جایگاه صدای مبدا مبتنی است.

از این جهت مقام در موسیقی های سنتی ملل مختلف متفاوت است مانند مقامات در موسیقی ترکیه، عربی و... اما به طور کل محققان غربی نیز در تعریف مقام بیشتر ویژگی های ملودی را مَد نظر دارند تا جنبه های تاریخی آن.

مقامها به دور از تمامی این عوامل علمی دارای حالتی خاص و احساسی منحصر به فرد می باشد و یا اینکه گواهی زمان، مکان و یا موقعیت خاصی را می دهند و یا به مناسبت خاصی سروده شده اند.

این خصوصیت در تمامی موسیقی های مقامی ملل و قوم های مختلف در سراسر جهان وجود دارد و تنها این الحان و روایت ها و تاریخ و اعتقادات آنهاست که در گردش ملودیک مقامها تغییراتی ایجاد می کند که ما با شنیدن نوع خاصی از گردش ملودی و حتی بدون توجه به نوع ساز و یا چیدمان آلات موسیقی در یک ارکستر می توانیم آن را به منطقه خاصی ربط بدهیم زیرا موسیقی هر منطقه برگرفته از زبان و تاریخ همان منطقه می باشد.

منبع: بخشهائی از کتاب زمینه شناخت تنبور نوشته استاد حید کاکی در خصوص تعریف مقام (صفحه 149)