تنبور

تنبور سازی است که دستهای بلند و کاسهای گلابی شکل دارد و معمولاً از چوب توت ساخته میشود. طول این ساز در حدود یک متر و دارای سه سیم است، یکی واخوان و دو سیم دیگر بطور معمول بصورت جفت گرفته می شوند. این ساز دارای سیزده و یا چهارده پرده (دستان) و فاقد ربع پرده میباشد. در قدیم تنبور چهار سیم نیز متداول بوده است.

بدون وارد شدن به جزئیات تاریخ موسیقی آثار و نقوش بر جسته به جای مانده از اقوام عهد باستان و آریایی ها، مادها، آشورها، ایلام ها، مصر و هند و یونان و رسالات کهن فارسی می توان گفت قدمت تنبور این ساز کهن ایران زمین به پنج الی شش هزار سال پیش می رسد.

تنبور در نوشتههای موسیقی عرب، به شکل سازی کامل و مناسب برای همراهی با آواز معرفی گردیده و از آن به عود دسته بلند ایرانی تعبیر شدهاست. آمده است که در پنج هزار سال پیش در آناتولی قدیمی کسانی از نژاد آریایی میزیسته اند بنام " هی تیت " که تنبور بین آنان معمول بوده است و در نقشها حجاری شده روی سنگ این ساز تصویر شده است .

در عراق صدر اسلام و قرون اولیه دوران اسلامی طنبور محبوبیت داشته، در همین دوره در سوریه و حجاز طنبور از جمله رایجترین سازهای مورد استقبال عامه بود اما در عصر عباسیان طنبور به محبوبترین ساز عالی و اختصاصی اعجوبگان هنر موسیقی تبدیل شده بود و به این ترتیب عود را که اسباب دست هر موسیقیدان بزرگ در کار همراهی محسوب می شد به مبارزه میطلبید. اگر چه در مورد رشد و شکوفایی هنر موسیقی در عهد صفوی نظریات متفاوت ارائه شده اما با توجه به نوشته های مورخین ایرانی و غیر ایرانی بسیاری از بزرگان علم و عرفان آن روزگار تنبور نواخته اند .

با نگاهی به مقالات و کتبی که در مورد موسیقی ملل جهان نگارش یافته می توان دریافت که تنبور در بیشتر سرزمینها مثل هند، آمریکا، چین، مصر، سوریه، بالکان گرجستان و افغانستان، بنگلادش، مراکش، به نوعی حضور دارد البته نهایتاً پیداست تنبور به هر کجا که رفته اصل آن از ایران است .

یکی از منابع اصلی تنبورشناسی در سده های سوم و چهارم، کتاب الموسیقی الکبیرِ فارابی است. فارابی در این کتاب فصلی بلند را به معرفی تنبور و نحوه دستان بندی و بیان فاصله های آن اختصاص داده است. وی دو نوع تنبور را که در ساختمان و اندازه و نظام پرده بندی با یکدیگر تفاوت و در روزگار او رواج داشته اند معرفی کرده است. یکی تنبور خراسانی رایج در خراسان و سرزمینهای واقع در شمال و خاور این ولایت و دیگری تنبور بغدادی که در عراق و مناطق مجاور آن معمول بوده است. به گفته فارابی این سازها اغلب دو تار داشته اند.

فارمر با استفاده از شرح فارابی در باره تنبور خراسانی می نویسد از دستانهای تنبور ابعادی حاصل می شد و از آنها آهنگی بر می خاست که به عقیده سرهیوبرت پری، موسیقیدان بزرگ انگلیسی، کاملترین آهنگی است که تاکنون پدید آمده است از تفاوتهای طرز پرده بندی و کوک تنبور بغدادی به روش گذشتگان که آن را "الدساتین الجاهلیه" (دستانهای عصر جاهلی ) خوانده، با روش معاصران خود که آن را به کمال نزدیکتر دانسته، سخن گفته است .

در دوره اسلامی و از همان اوایل خلافت عباسی، تنبور جایگاهی ویژه یافت. این ساز با اینکه بر پایه گزارشهای ابوالفرج اصفهان، قابلیت همراهی با آواز را کاملاً داشته، در قیاس با عود بیشتر در تکنوازی از آن استفاده می شده است. در سده های سوم و چهارم تنبورنوازان برجسته ای پدید آمدند که شرح حال بسیاری از آنان را جحظة برمکی (متوفی 324)، که خود از تنبورنوازان مشهور بوده، در کتاب الطنبورییّن آورده است. این کتاب گرچه از میان رفته، ابوالفرج اصفهانی در الاغانی به آن بسیار استناد کرده است .

تنبور ساز نوازندگانی ایرانیان محسوب میشده و ابن خردادبه آوازخوانیِ مردم ری و طبرستان و دیلم را با تنبورها بهتر می دانسته و میگوید: ایرانیان تنبور را برتر از دیگر سازها دانسته و مینوازند.